กรอบเดียวที่ทุกภาคส่วนใช้ได้
หน่วยงานกำกับในไทยอยู่ในระยะที่ต่างกัน — ธปท. และ คปภ. มีกฎเกณฑ์ด้าน AI แล้ว ขณะที่ภาคอื่นยังไม่มี ความล้มเหลวของ CII ส่งผลต่อบริการสาธารณะที่จำเป็นของประเทศ ไม่ใช่แค่องค์กร และร่าง พ.ร.บ. AI จะกำหนด AI ความเสี่ยงสูงเป็นรายภาค
กรอบ Version 2.0 (กันยายน 2026) จึงประกอบด้วย:
- 1 เล่มสำหรับทุกภาคส่วน
- 19 องค์ประกอบใน Common Baseline (Part 1)
- 7 โมดูลรายภาค: ธนาคาร ประกันภัย สาธารณสุข พลังงาน คมนาคม โทรคมนาคม ภาครัฐ
- 6 lifecycle gates
Part 1 กำหนดสิ่งที่ทุกองค์กรต้องทำ โมดูลรายภาคเพิ่มเฉพาะสิ่งที่เข้มงวดกว่าหรือแตกต่าง และ Part 9 เปรียบเทียบข้ามภาคสำหรับกลุ่มธุรกิจที่ดำเนินงานหลายภาค พร้อมภาคผนวก A–H (แบบฟอร์ม G1, แม่แบบ AIA, แคตตาล็อก PDPA และ OWASP, crosswalk, แบบฟอร์มข้อยกเว้น, การตรวจสอบ, อภิธานศัพท์)
เมื่อเอกสารขัดกัน ใช้กฎใด
- กฎหมายหรือประกาศของหน่วยงานกำกับที่มีผลผูกพัน มีผลเหนือกรอบนี้เสมอ
- ข้อกำหนดของหน่วยงานกำกับที่เฉพาะเจาะจงกว่า Part 1 มีผลในเรื่องนั้น
- เมื่อ Part 1 กับโมดูลรายภาคต่างกัน ใช้ข้อที่เข้มงวดกว่า
- นอกนั้นใช้ Common Baseline
กรณีหลายภาค: ระบบ AI ต้องปฏิบัติตามทุกโมดูลที่หน่วยงานกำกับดูแลกิจกรรมนั้น เช่น chatbot bancassurance ใช้ Part 2 + Part 3, รัฐวิสาหกิจสาธารณูปโภคใช้ Part 5 + Part 8 และแพลตฟอร์มกลางของกลุ่มต้องผ่านโมดูลที่เข้มงวดที่สุดในกลุ่มผู้ใช้
Common Baseline: 19 องค์ประกอบใน 4 ชั้น
- Layer A — Direction: ขอบเขตและนิยาม, การ map กฎเกณฑ์, โครงสร้างธรรมาภิบาล, risk appetite, นโยบาย
- Layer B — Classification: ทะเบียนและ Shadow AI, การจัดระดับความเสี่ยง, CII Overlay
- Layer C — Control: lifecycle gates, data governance, AI security, บุคคลที่สาม, การกำกับโดยมนุษย์และสิทธิของบุคคล
- Layer D — Assurance: เหตุการณ์/kill switch, ข้อยกเว้น, ระบบที่มีอยู่เดิม, ตัวชี้วัดสำหรับคณะกรรมการ, บุคลากร, roadmap
อะไรนับเป็น AI
อยู่ในขอบเขต: โมเดล machine learning (สินเชื่อ ทุจริต การพยากรณ์), Generative AI และ LLM, RAG, AI agent ที่ใช้ tool และ memory, computer vision, AI ที่ฝังในซอฟต์แวร์ที่จัดซื้อ — นอกขอบเขต: RPA, rule engine แบบ if-then, script อัตโนมัติ, รายงานสถิติย้อนหลังแบบดั้งเดิม (แต่ยังต้องผ่านการควบคุม IT ปกติ) นิยามนี้สอดคล้องกับ ธปท. และ คปภ.
โครงสร้างธรรมาภิบาล: สามแนวป้องกัน
คณะกรรมการบริษัทอนุมัตินโยบายและ risk appetite, คณะกรรมการบริหารความเสี่ยงขยายขอบเขตครอบคลุม AI, คณะกรรมการ AI Governance อนุมัติ AI ความเสี่ยงสูง ให้ข้อยกเว้น และสั่งระงับได้ โดยมี AI Office ดูแลทะเบียน มาตรฐาน และการรายงาน
สามมาตรการป้องกัน: ผู้มีอำนาจปฏิเสธที่ระบุชื่อ (CRO และ CISO veto การใช้งานความเสี่ยงสูงได้), การ validate อิสระ (ผู้ตรวจแยกจากผู้พัฒนา) และ ความรับผิดชอบไม่ถูกโอน (การใช้โมเดลของผู้ขายไม่ได้โอนความรับผิดชอบ)
การจัดระดับความเสี่ยง
ระดับ = ผลกระทบ × ระดับความเป็นอิสระของ AI (L1 Advisory, L2 Human-in-the-loop, L3 Human-over-the-loop, L4 Autonomous) โดยกรณีผลกระทบรุนแรงและไม่มีมนุษย์หยุดระบบได้ ถือเป็น ห้ามใช้ ระดับสุดท้ายคือค่าสูงสุดของ ผลจาก matrix, ระดับขั้นต่ำจาก CII Overlay และค่าเริ่มต้นรายภาค — ทบทวนระดับสูงอย่างน้อยทุก 6 เดือน ปานกลางทุกปี และต่ำทุก 2 ปี
CII Overlay
ตอบ "ใช่" ข้อใดข้อหนึ่ง ระดับขั้นต่ำเป็น สูง ทันที: C1 สั่งการระบบ OT/SCADA หรือระบบความปลอดภัย, C2 ความล้มเหลวอาจเกิน RTO ของบริการ, C3 ใช้ข้อมูลผลกระทบสูงตามมาตรฐาน สกมช., C4 กำหนดการตัดสินใจเกี่ยวกับประชาชนในวงกว้าง — พร้อมการควบคุมเพิ่ม เช่น รวม AI ในการประเมินความเสี่ยง CII, ขั้นตอนสำรองที่ไม่ใช้ AI, kill switch ที่มีเจ้าของระบุชื่อและทดสอบอย่างน้อยปีละครั้ง, ประมวลผล Zone A ในไทย (ร่าง พ.ร.บ. มาตรา 50) และส่งเหตุการณ์ไปยัง สกมช. และหน่วยงานกำกับรายภาค
หก Lifecycle Gates
G0 Intake → G1 Classify → G2 Assess (AIA + DPIA, data zone) → G3 Test (ความแม่นยำ อคติ ความปลอดภัย ข้อมูลที่ไม่เคยเห็น/edge/adversarial) → G4 Approve (oversight, kill switch, disclosure) → G5 Monitor (drift, log, การอุทธรณ์) → G6 Retire (ลบข้อมูล เพิกถอนสิทธิ์)
| ระดับ | การประเมิน | การ validate | ผู้อนุมัติ |
|---|---|---|---|
| สูง | AIA + DPIA เต็มรูปแบบ | อิสระ | คณะกรรมการ AI |
| ปานกลาง | Lite AIA | การทดสอบมาตรฐาน | Risk / Compliance |
| ต่ำ | ลงทะเบียนเท่านั้น | – | เจ้าของระบบ |
ตัวอย่าง: ผู้ช่วย GenAI ด้านสินไหมของบริษัทประกันเป็นความเสี่ยงปานกลาง ต้องมี Lite AIA, การทดสอบ LLM, การแจ้งว่าเป็น AI และช่องทางติดต่อพนักงานก่อน go-live
สถาปัตยกรรมความปลอดภัยและอธิปไตยข้อมูล
AI Gateway เดียวทำหน้าที่ Classify · Redact · Route ตาม zone · กรอง prompt และ response · Log โดยแบ่งข้อมูลเป็นสาม zone:
- Zone A — ในประเทศไทยเท่านั้น: ข้อมูลส่วนบุคคลอ่อนไหว ข้อมูลปฏิบัติการ CII ข้อมูลลับ (เช่น เวชระเบียน ค่า set-point ของ SCADA เลขบัตรประชาชน)
- Zone B — คลาวด์ที่ได้รับการรับรองจาก สกมช.: ข้อมูลภายในที่ผ่านการ tokenize หรือ de-identify
- Zone C — ใช้ AI ภายนอกได้: ข้อมูลสาธารณะ
ใช้ OWASP สามแคตตาล็อกเป็นเกณฑ์ทดสอบ: ML Security Top 10, LLM Top 10 (2026) และ Agentic Top 10 — และผู้ขายห้ามนำข้อมูลองค์กรไปฝึกโมเดล
การกำกับโดยมนุษย์และสิทธิของบุคคล
"ความเป็นอิสระต้องได้มาด้วยหลักฐาน ไม่ใช่ให้เปล่า" — บุคคลมีสิทธิได้รับแจ้งว่ามี AI เกี่ยวข้อง สิทธิได้รับคำอธิบายด้วยภาษาเข้าใจง่าย และสิทธิโต้แย้งและขอให้มนุษย์ทบทวน สำหรับ AI สนทนาที่ให้บริการลูกค้า ต้องแจ้งว่าเป็น AI และเสนอช่องทางติดต่อมนุษย์เมื่อทำได้
Incident และ Kill-Switch
Detect → Classify → Stop → Fallback → Notify → Fix and retest — หยุดก่อน รักษาบริการให้ดำเนินต่อ แล้วจึงแก้ไข เหตุร้ายแรง (เช่น ความผิดพลาดของการพยากรณ์ทำให้การจ่ายน้ำหยุด) ต้องหยุดทันทีและแจ้งหน่วยงานกำกับ, เหตุระดับสูง (เช่น การปฏิเสธสินไหมผิดพลาดอย่างเป็นระบบ) ระงับและส่งต่อคณะกรรมการ AI, ระดับกลาง (drift เกินขีดจำกัด) ทบทวนและฝึกใหม่
นำมาใช้ตั้งแต่วันแรก
สำหรับ AI ที่ใช้งานอยู่แล้ว: Discover (เดือน 0–2) → Triage (1–3) → Interim controls (เดือน 3) → Back-fill assessments (3–12) → Remediate or retire (6–15) — ข้อยกเว้นได้สูงสุด 6 เดือน ต่ออายุได้หนึ่งครั้ง และไม่ให้ข้อยกเว้นสำหรับกฎหมาย ระดับห้ามใช้ หรือ kill switch ของ CII
โมดูลรายภาคเชิงลึก
- ธนาคาร (ธปท.): นโยบายมีผลตั้งแต่ ก.ย. 2025 ตามหลัก FEAT; การอนุมัติสินเชื่อ การเปิดบัญชี และการโอนเงินเป็นความเสี่ยงสูงโดยค่าเริ่มต้น; ทดสอบด้วยข้อมูล unseen/edge/adversarial; เฝ้าระวังภัยตาม OWASP ML, OWASP LLM, MITRE ATLAS; checklist 18 รายการ
- ประกันภัย (คปภ.): soft regulation (พ.ย. 2025) ที่อาจยกระดับ; การรับประกัน การตั้งราคา และสินไหมเป็นความเสี่ยงสูง; การแจ้งว่าเป็น AI พร้อมช่องทางติดต่อพนักงานเป็นข้อบังคับ; รายงานคณะกรรมการอย่างน้อยปีละครั้ง
- สาธารณสุข: ตรวจสถานะ SaMD และขึ้นทะเบียน อย. ตามที่กำหนด — ผู้ตัดสินใจคือแพทย์
- พลังงาน: ห้าม AI เขียนตรงไปยัง OT — ผู้ตัดสินใจคือผู้ควบคุมโครงข่าย/โรงงาน
- คมนาคม: safety case และ fail-safe default — โทรคมนาคม: การรักษาความลับการสื่อสาร — ภาครัฐ: การตัดสินใจที่มีเหตุผลพร้อมสิทธิอุทธรณ์ และทะเบียน AI สาธารณะ
Roadmap 18 เดือน
- Foundation (M0–3): นโยบาย คณะกรรมการ ทะเบียน
- Control High-risk (M3–9): การประเมิน gateway kill switch
- Operate (M9–15): การเฝ้าระวัง รายงานคณะกรรมการ การตรวจสอบ
- Certify (M15–18): ISO/IEC 42001 และความพร้อม AI Act
Quick wins ใน 90 วัน: นโยบายและ appetite ที่คณะกรรมการอนุมัติ, ทะเบียน AI, Acceptable Use Policy สำหรับ GenAI, การแจ้งว่าเป็น AI บน chatbot ลูกค้า และการควบคุมชั่วคราวสำหรับระบบความเสี่ยงสูง
ข้อจำกัด: โมดูลพลังงาน คมนาคม และโทรคมนาคมอิงแนวปฏิบัติที่ดี, มาตราในร่าง พ.ร.บ. AI อาจเปลี่ยนแปลง, เป้าหมายและเกณฑ์กำหนดโดยแต่ละองค์กร และต้องผ่านการทบทวนจากฝ่ายกฎหมาย — ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย